సుమతీ శతకం

శ్రీరాముని దయచేతను నారూఢిగ సకలజనులు నౌరాఁయనగా ధారాళమైన నీతులు నోరూరఁగ జీవులు పుట్ట నుడివెద సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ మంచిబుద్ధి గలవాడా! శ్రీరాముని యొక్క దయవలన నిశ్చయముగా అందరు జనులును సేబాసనునట్లుగా, నోటి నుండి నీళ్లూరునట్లుగా, రసములు పుట్టగా న్యాయమును బోధించు నీతులను చెప్పెదను. కనకపు సింహాసనమున శునకము గూర్చుండబెట్టి శుభలగ్నమునం దొనరగ బట్టము గట్టిన వెనుకటి గుణమేల మాను వినురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ మంచి బుద్ధిగలవాడా! కుక్కది హీనగుణము, దానిని మంచి ముహూర్తమునాడు బంగారపు సింహాసనమున కూర్చొండబెట్టిననూ హీన బుద్ధి విడవదు. అలాగే హీనుని ఉన్నత స్థానమున కూర్చొండబెట్టిననూ అతని బుద్ధి మారదు అని భావం. చీమలు పెట్టిన పుట్టలు పాముల కిరవైన యట్లు పామరుడు దగన్ హేమంబు గూడబెట్టిన భూమీశుల పాలజేరు భువిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ భూమిలో చీమలు కష్టపడి పెట్టిన పుట్టలలో పాములు చేరును. అట్లే మూర్ఖుడు దాచి ఉంచిన బంగారం రాజులపాలై అతనికి ఉపయోగపడకపోవును. తలనుండు విషము ఫణికిని వెలయంగా దోక నుండు వృశ్చికమునకున్ దలతోక యనక యుండును ఖలునకు నిలువెల్ల విషము గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! పామునకు తలయందు విషముండును. తేలుకు విషము తోకలో ఉండును. కానీ దుర్మార్గుడైన మనిషికి తల, తోక యనక శరీరమంతయు విషము ఉండును. పుత్రోత్సాహము తండ్రికి పుత్రుడు జన్మించినపుడె పుట్టదు జను లా పుత్రుని కనుగొని పొగడగ పుత్రోత్సాహంబు నాడు పొందుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! కొడుకు పుట్టగానే తండ్రికి సంతోషము కలగదు. కాని ఆ కొడుకు గొప్పవాడై ప్రజలు అతనిని పొగుడుతున్నపుడు ఆ తండ్రికి నిజమైన సంతోషము కలగును. ఒల్లని సతి నొల్లని పతి నొల్లని చెలికాని విడువ నొల్లనివాఁడే గొల్లండు గాక ధరలో గొల్లుండును గొల్లఁడౌనె గుణమున సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! తన్ను ప్రేమించని పెండ్లామును, ప్రేమించని యజమానుని, ప్రేమింపని స్నేహితుని విడచిపెట్టుటకు ఇష్టంకాని వాడే వెర్రిగొల్లవాడు అగును. కాని భూమియందు గొల్లకులమున పుట్టిన వాడు స్వభావ గుణములచే వెర్రిగొల్లవాడు కాడు. ప్రేమించని వాళ్ళతో స్నేహము చేయువానిని వెర్రిగొల్లవాడని అందురు. జాతిచే గొల్లడైనచో గొల్లడనే అంటారు. మాటకు బ్రాణము సత్యము కోటకు బ్రాణంబు సుభటకోటి ధరిత్రిన్ బోటికి బ్రాణము మానము చీటికి బ్రాణంబు వ్రాలు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! మాటకు సత్యమే ప్రాణము. ఈ ప్రపంచమున కోటకు ప్రాణము వీరులైన సైనికులే అగుదురు. స్త్రీకి శీలమే ప్రాణము, అట్లే చీటీకి సంతకమే ప్రాణము. అనగా సంతకములేని చీటీ వ్యర్థమే కదా! అని భావం. ఉపకారికి నుపకారము విపరీతము గాదు సేయ వివరింపంగా నపకారికి నుపకారము నెపమెన్నకఁజేయువాడె నేర్పరి సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! మనకు ఉపకారము చేసిన వారికి తిరిగి ఉపకారము చేయుట మంచి లక్షణము. అంతేగాని అందులో ప్రత్యేకత లేదు. కానీ అపకారము చేసిన వారిపై నెపములెన్నక తిరిగి వారికే ఉపకారము చేయగలిగినవాడే "నేర్పరి" అనిపించుకొనును. తన కోపమె తన శత్రువు తన శాంతమె తనకు రక్ష దయ చుట్టంబౌ తన సంతోషమె స్వర్గము తన దుఃఖమె నరకమండ్రు తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ఎవరికైనా తన కోపమే తన శత్రువగును. తన శాంతమే తనకు రక్షగా నిలుచును. తను చూపెడి దయాగుణమే బంధువులవలె సహకరించును. తాను సంతోషముగా ఉండగలిగినచో అది స్వర్గంతో సమానం. తాను దుఃఖమును చేతులారా తెచ్చుకొనినచో అదియే నరకమగుట తథ్యం అని భావం. కొఱగాని కొడుకు పుట్టినఁ కొఱగామియె కాదు తండ్రి గుణముల జెఱచున్ జెఱకు తుద వెన్ను పుట్టిన జెఱకునఁ దీపెల్ల జెఱచు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: చెరకుగడ చివర వెన్నుపుట్టినచో యా చెరుకుగడ యందలి తీపినంతయునూ ఎట్లు చెరచునో అట్లే అప్రయోజకుడగు కుమారుడు పుట్టిన ఆ వంశమునకు ఉపకారి కాకపోయిననూ సరికదా, తన తండ్రి మంచి గుణములను చెరచును, చెడ్డపేరు తెచ్చును అని భావం. వినదగు నెవ్వరు సెప్పిన వినినంతనె వేగపడక వివరింపదగున్ గని కల్ల నిజము దెలిసిన మనుజుడెపో నీతిపరుడు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ఎవరు చెప్పినా వినాలి. వినగానే తొందరపడక నిదానంగా ఆలోచించాలి. అలా ఆలోచించి సత్యమేదో, అసత్యమేదో తెలుసుకున్నవారే విచక్షణ కలిగినవారు అని భావం. కూరిమిగల దినములలో నేరములెన్నడును గలుగనేరవు మరి యా కూరిమి విరసంబైనను నేరములే తోచుచుండ నిక్కము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! స్నేహము బాగుగా ఉన్న రోజులలో ఆ స్నేహితులకు ఒకరు చేసిన పనులలో మరొకరికి తప్పులు కనిపించవు. అదే స్నేహితులకు విరోధము వచ్చినపుడు ఒకరి చేష్టలు మరొకరికి దోషములుగా కనిపించును అని భావం. ఎప్పుడు సంపద కలిగిన నప్పుడు బంధువులు వత్తురది యెట్లన్నన్ దెప్పలుగఁజెఱువు నిండినఁ గప్పలు పదివేలుఁజేరుఁగదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: మనకు ఎప్పుడైతే సంపదలు చేకూరునో, అప్పుడు బంధువులు అధికంగా వచ్చుదురు. ఎలాగనగా చెరువు నిండా నీరు చేరి అలలు వచ్చునట్టి సమయమున వేల కొలది కప్పలు వచ్చి చేరినట్లు అని భావం. అప్పిచ్చువాఁడు వైద్యుఁడు నెప్పుడు నెడతెగక బాఱు నేఱును,ద్విజుఁడున్ జొప్పడిన యూర నుండుము చొప్పడకున్నట్టి యూర జొరకుము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఋణమునిచ్చువాడును, వైద్యుడును, ఎల్లప్పుడును ఆగకుండ ప్రవహించు నదియును బ్రాహ్మణుడు గల గ్రామమందు నివసింపుము. వారులేని గ్రామమందు నివసింపకుము. అల్లుని మంచితనంబును గొల్లని సాహిత్యవిద్య, కోమలి నిజమున్ బొల్లున దంచిన బియ్యముఁ దెల్లని కాకులును లేవు తెలియర సుమతీ!

తాత్పర్యం: అల్లుని మంచితనము, గొల్లవాని పాండిత్య జ్ఞానమును, ఆడుదాని యందు నిజమును, పొల్లు ధాన్యములో బియ్యమును, తెల్లని రంగు కాకులను లోకములో నుండవు. కోమలి విశ్వాసంబున బాములతోఁజెలిమి యన్య భామలవలపున్ వేముల తియ్యఁదనంబును భూమీశుల నమ్మికలును బొంకుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: స్త్రీల యొక్క నమ్మకమును, పాముల యొక్క స్నేహమును, పరస్త్రీల యొక్క మోహమును, వేపచెట్ల యొక్క తియ్యదనమును, రాజుల యొక్క విశ్వాసమును నమ్మరాదు. అవి అసత్యములుగా నిర్ణయించి జీవనము చేయాలి అని భావం. ఉత్తమ గుణములు నీచున కెత్తెఱఁగున గలుగనేర్చు నెయ్యడలం దా నెత్తిచ్చి కఱిగిపోసిన నిత్తడి బంగార మగునె యిలలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! బంగారమునకు సమానమైన ఇత్తడిని తీసుకొని ఎన్నిసార్లు కరిగించి పోసినను బంగారము ఎట్లు కాదో, అదేవిధంగా లోకములో నీచునకు ఎక్కడను ఏ విధముగను మంచి గుణములు కలుగనేరవు. అడిగిన జీతం బియ్యని మిడిమేలపు దొరను గొల్చి మిడుకుటకంటెన్ వడిగల యెద్దలఁగట్టుక మడి దున్నుకబ్రతుకవచ్చు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! అడిగినపుడు జీతమును ఈయని గర్వియైన ప్రభువుని సేవించి జీవించుటకంటే, వేగముగా పోగల యెద్దులను నాగలికి కట్టుకొని పొలమును దున్నుకొని వ్యవసాయము చేసుకొని జీవించుట మంచిది అని భావం. చింతింపకు కడచినపని కింతులు వలతురని నమ్మకెంతయు మదిలో నంతఃపుర కాంతలతో మంతనములు మాను మిదియె మతముర సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! మనస్సునందు జరిగిపోయిన పనిని గురించి ఆలోచించుటయును, స్త్రీలు ప్రేమించెదరని విశ్వాసమును వ్యక్తము చేయుటయును, అంతఃపుర స్త్రీలతో రహస్యములను మాట్లాడుటయును సద్గుణములుగల వాడు వెంటనే విడిచి పెట్టవలెయును. ఇదియే మంచి నడవడి సుమా! అక్కఱకు రాని చుట్టము మ్రొక్కిన వర మీని వేల్పు మోహరమునఁదా నెక్కినఁబారని గుఱ్ఱము గ్రక్కున విడువంగవలయుఁగదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! అవసరమునకు పనికిరాని చుట్టము, నమస్కరించి వేడిననూ కోరిక నెరవేర్చని భగవంతుని, యుద్ధసమయమున ఎక్కినపుడు ముందుకు పరిగెత్తని గుఱ్ఱమును వెంటనే విడిచిపెట్ట వలెను. తలపొడుగు ధనముఁబోసిన వెలయాలికి నిజములేదు వివరింపగాఁ దల దడివి బాస జేఁసిన వెలయాలిని నమ్మరాదు వినరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! వేశ్యకు నిలువెత్తు ధనమిచ్చినప్పటికీ నిజాము చెప్పదు. పైగా తల మీద చేయి పెట్టి ప్రమాణం చేసిననూ వేశ్యను నమ్మరాదు. కల్లలాడి పురుషుని వశపరచుకొనును అని భావం. సిరి తా వచ్చిన వచ్చును సలలితముగ నారికేళ సలిలము భంగిన్ సిరి తా పోయిన పోవును కరి మ్రింగిన వెలగపండు కరణిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! టెంకాయ లోపలి నీరు వచ్చినట్లు సంపద తెలియకుండానే వస్తుంది. ఏనుగు మింగిన వెలగపండులోని గుజ్జువలె సంపద తెలియకుండానే మాయమవుతుంది అని భావం. నమ్మకు సుంకరి, జూదరి, నమ్మకు మగసాలివాని, నటు వెలయాలిన్, నమ్మకు మంగడి వానిని, నమ్మకుమీ వామహస్తు నవనిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! లోకములో ఇంటి పన్నులు వసూలు చేయు వానిని, జూదమాడు వానిని, స్వర్ణవృత్తి చేయువారిని, వేశ్యలను, వస్తువులను అమ్మేవారిని, ఎడమ చేతితో పనులు చేయువారిని నమ్మరాదు అని భావం. నవ్వకుమీ సభలోపల నవ్వకుమీ తల్లి దండ్రి నాథులతోడన్ నవ్వకుమీ పరసతితో నవ్వకుమీ విప్రవరుల నయమిది సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! పెద్దల సభలయందు నవ్వరాదు, తల్లి, తండ్రి, యజమానుల యందు నవ్వరాదు. ఇతరుల భార్యయైన స్త్రీలను చూచి నవ్వరాదు, బ్రాహ్మణులందు పరిహాసముగా నవ్వరాదు అని భావం. పగవల దెవ్వరితోడను వగవంగా వలదు లేమి వచ్చిన పిదపన్ దెగనాడవలదు సభలను మగువకు మనసీయవలదు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! లోకమునందు ఎటువంటి వారితోనూ శత్రుత్వము పెట్టుకొనరాదు. దారిద్ర్యము వచ్చిననూ విచారింపరాదు. సభయందు ఎవ్వరినీ దూషించరాదు. స్త్రీలకు తనయొక్క హృదయమును తెలియనీయరాదు అని భావం. పనిచేయునెడల దాసియు ననుభవమున రంభ, మంత్రి యాలోచనలన్ దన భుక్తియెడలఁదల్లియు యనఁదన కులకాంత యుండనగురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! లోకమునందు కులకాంతలు ఇంటి పనులయందు దాసివలె, భోగించునపుడు రంభవలె, ఆలోచన చెప్పునపుడు మంత్రివలె, భోజనము పెట్టునపుడు తల్లివలె భర్తయందు అనురాగంతో ఆచరించాలి అని భావం. ఎప్పుడుఁదప్పులు వెదకెడు నప్పురుషునిఁగొల్వఁగూడదదియెట్లన్నన్ సర్పంబు పడగనీడను గప్ప వసించిన విధంబు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! నల్లతాచు యొక్క పాడగా నీడను వసించు కప్ప బతుకుదెంత కాలము? అంటే పాము తాను పెట్టిన గుడ్లను తానే తినును. అలాగే నీడకొరకున్న కప్పను కూడా ఏదో ఒక సమయమున మింగును. అలాగే ఎల్లప్పుడూ దోషములు వెదకుచూ ఉన్న యజమానుని సేవ కడుంగడు కష్టతరము. ప్రాణాపాయమని వ్యక్తమగుచున్నది. వాని బతుకు కప్పవలె పోల్చినాడు కవి. ఉదకము ద్రావెడు హయమును మదమున నుప్పొంగుచుండు మత్తేభంబున్ మొదవుకడ నున్న వృషభముఁ జదువని యా నీచుకడకుఁజనకుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! నీరు త్రాగెడి గుఱ్ఱము వద్దకు, క్రొవ్వుచే విజ్రుంభించు మదపు ఏనుగు వద్దకు, ఆవు దగ్గరున్న ఆంబోతు వద్దకు, విద్యనేర్వని మానవుని వద్దకు వెళ్ళరాదు. వెళ్ళినచో గుర్రము సకిలించును. ఏనుగు తొండంతో కొట్టును. ఆంబోతు పొడిచి చంపును. విద్యలేనివాడు వింత పశువు వలె ప్రవర్తించును. వీటి నుండి తప్పించుకొని వెళ్ళుట మంచిది. వరిపంట లేని యూరును దొరయుండని యూరు తోడు దొరకని తెరువున్, ధరను బతిలేని గృహమును, అరయంగా రుద్రభూమి యనదగు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! వరిపంట లేని ఊరును, ప్రభువు లేని ఊరును, సమయము దొరకని మార్గమును, భర్తలేని ఇల్లును ఆలోచింపగా స్మశానము వలె ఉండును. కనుక పంటలు, ప్రభువు, మార్గము, భర్త ఉండాలని భావం. పురికిని బ్రాణము కోమటి వరికిని బ్రాణంబు నీరు వసుమతిలోనం గరికిని బ్రాణము తొండము సిరికిని బ్రాణమ్ము మగువ సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! లోకములో పట్టణమునకు వ్యాపారి ప్రాణాధారము. వరిచేనుకు నీరు ప్రాణాధారము. ఏనుగునకు తొండము ప్రాణాధారము. సంపదకు స్త్రీ ప్రాణాధారము అని గుర్తించి సంసారము చేయాలని భావం. లావుగలవాని కంటెను భావింపఁగ నీతిపరుఁడు బలవంతుండౌ గ్రావంబంత గజంబును మావటివాఁడెక్కినట్లు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: లోకమునందు శరీరబలమున్న వాని కంటే న్యాయంగా ఉండువాడు బలవంతుడని లెక్కించుకోవాలి. ఎట్లనగా పర్వతమంతటి ఏనుగు కంటెనూ, చిన్నవాడైన మావటివాడు అట్టిదానిని లొంగదీసుకొని ఎక్కుచున్నాడు కదా! కనుక శరీర బలము కలవాని కంటే బుద్ధి బలము కలవాడే నిజముగా బలవంతుడని అర్థము. ఏఱకుమీ కసుగాయలు దూఱకుమీ బంధుజనుల దోషము సుమ్మీ పాఱకుమీ రణమందున మీఱకుమీ గురువులాజ్ఞ మేదిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! నేలమీద పచ్చికాయలను ఏరి తినకుము, చుట్టములను తినవద్దు, యుద్ధమునందు వెనుతిరిగి పోరాదు, పెద్దల ఆజ్ఞను అతిక్రమించరాదు. ఇవన్నియు సమయము చూచి విపత్తులను కల్గించునని భావం. ఒకయూరికి నొక కరణము నొకతీర్పరియైనఁగాక యొగిఁదరు చైనన్ గకవికలు గాక యుండునె సకలంబున గొట్టువడక సహజము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ఒక గ్రామమునకు ఒక కరణము, ఒక ధర్మాధికారి ఉండవలెను. అట్లుగానిచో బహుకరణములు, బహుధర్మాధికారులు ఉంటే గ్రామములో సమస్యలు ఎక్కువగా ఉండును. బహు నాయకత్వములగును. గ్రామ కీర్తి నశించును. సమాజము చెడిపోవును. పనులకాటంకం కలుగును అని భావం. ఓడల బండ్లును వచ్చును ఓడలు నా బండ్లమీఁద నొప్పుగ వచ్చున్ ఓడలు బండ్లును వలెనే వాడంబడుఁగలిమిలేమి వసుధను సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ఓడల మీద బండ్లును, బండ్ల మీద నావలను వచ్చునట్లుగానే భాగ్య వంతులకు దారిద్ర్యమును, దారిద్ర్యవంతులకు భాగ్యమును బండి చక్రపుటాకుల వలె వచ్చును. కలిమిలేములు స్థిరము కాదని భావము. కరణము సాధై యున్నను గరి మద ముడిఁగినను బాము గఱవకయున్నన్ ధరఁదేలు మీటకున్నను గర మరుదుగ లెక్కఁగొనరు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! భూవి పైన గ్రామ లెక్కలు వ్రాయు కరణము నెమ్మదివాడైననూ, ఏనుగు మదము పోయినదైననూ, పాము కరవకున్ననూ, తేలు కుట్టకున్ననూ ఆశ్చర్యంతో మిక్కిలి తేలిక భావంతో చూతురు. ఇలాంటివారిని నమ్మరాదు అని భావం. ధనపతి సఖుఁడై యుండియు నెనయంగా శివుఁడు భిక్షమెత్తఁగవలసెన్ దనవారి కెంతకలిఁగిన దనభాగ్యమె తనఁకుగాగ తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ధనమునకు పతియగు కుబేరుడు తనకు స్నేహితుడైనప్పటికినీ, శివుడు భిక్షము ఎత్తవలసి వచ్చినది కదా! అలాగే తనకు సంబంధించిన వారికి ఎంత ధనమున్ననూ తనకు ఉపయోగపడదు. తన అదృష్టఫలమే తనకు లభించును. పరులకున్న ధనమెన్నటికినీ రాదనీ భావం. పెట్టిన దినములలోపల నట్టడవులకైన వచ్చు నానార్థములున్ బెట్టని దినములఁగనకఁపు గట్టెక్కిన నేమిలేదు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! అదృష్టమున్న రోజులలో అన్ని ద్రవ్యములు అరణ్యములందున్ననూ పొందగలవు. అదృష్టము లేనిచో బంగారపు కొండమీదయున్ననూ అన్ని ద్రవ్యములు అనుభవింపలేరు, అంటే అవి లభించవు అని భావం. కమలములు నీటఁబాసినఁ గమలాప్తుని రశ్మి సోఁకి కమలిన భంగిన్ దమ దమ నెలవులు దప్పినఁ దమ మిత్రులు శత్రులౌట తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! కమలమునకు నివాసము నీరు, ఆ కమలములు తమ నివాసమైన నీటిని విడిచి పెట్టిన తరువాత మిత్రుడగు సూర్యుని వేడిచే కమలిపోవును. అలాగే మానవులు తమ తమ నివాసములను విడిచి పెట్టినచో, తమ స్నేహితులే విరోధులుగా మారి బాధించును. ఇది నిజమని గ్రహించాలి. పొరుగునఁపగవాఁడుండిన నిర వొందఁగ వ్రాతగాఁడు ఏలికయైనన్ ధరఁగాఁపు కొండెమాడినఁ గరణాలకు బ్రతుకులేదు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! శత్రువు తన ఇంటి పక్క ఉన్ననూ, రాజ్యపాలన చేయుచూ, లెక్కలు వ్రాయగల ప్రభువైనచో, గ్రామ పెత్తనదారు కొండెములు చెప్పువాడైననూ గ్రామ కరణము జీవితము జరుగదు. మోదాలు అరికట్టునని భావం. కరణముల ననుసరింపక విరసంబునఁదిన్న తిండి వికటించు జుమీ యిరుసునఁగందెనఁబెట్టక పరమేశ్వరుబండియైన బాఱదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! బండి ఇరుసునకు కందెన పెట్టకున్నచో భగవంతుని బండినైననూ పరిగెత్తదు. అలాగే కరణముతో పని ఉన్నచో రుసుము చెల్లించక పనులను పూర్తి చేయించుకోలేరు. అందుచే బండి ఇరుసునకు ఆముదము వేసినట్లు ఆ కరణమును హితముగానుండి పనులను చక్కబెట్టుకోవాలని అనుభవమును ప్రకటించెను. బలవంతుఁడ నాకేమని పలువురితో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా బలవంతమైన సర్పము చలిచీమల చేతఁజిక్కి చావదె సుమతీ!

తాత్పర్యం: నేను బలవంతుడను, విద్యావంతుడను అని గర్వముచే సంచరించరాదు. అపుడు జనులు విరోధము తెచ్చి కించపరచక మానరు. ఎట్లనగా బలవంతమైన పాము చలిచీమలచే చిక్కి చావుట లేదా! చీమలను చంపుట పాములకు అసాధ్యము కదా! సాటివారితో సమయానుకూల స్నేహము చేయాలని బోధ. మంత్రిగలవాని రాజ్యము తంత్రము సెడకుండ నిలచుఁదఱచుగ ధరలో మంత్రి విహీనుని రాజ్యము జంత్రపుఁగీలూడినట్లు జరుగదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! సమర్థుడైన మంత్రి ఉన్నచో రాజు యొక్కసామ, దాన, భేద, దండోపాయములు రాణించును. పాలనము సక్రమముగా జరుగును. అట్టి మంత్రి లేనిచో పాలనకు కీలూడి పోయిన యంత్రమువలె సాగిపోలేదు అని భావం. కులకాంత తోడ నెప్పుడుఁ గలహింపకు, వట్టి తప్పు ఘటియింపకుమీ కలకంఠి కంట కన్నీ రొలికిన సిరి యింటనుండ నొల్లదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! చీటికిమాటికి భార్యతో తగువులు పెట్టుకొనరాదు. లేని నేరములు ఆరోపించరాదు. ఉత్తమ ఇల్లాలి యొక్క కంటనీరు కింద పడినచో ఆ ఇంట సంపద తొలగిపోవును. అనగా సంపద,సౌఖ్యము తొలిగి దారిద్ర్యము రాగలదని భావం. రూపించి పలికి బొంకకు ప్రాపగు చుట్టంబు నెగ్గు పలుకకు మదిలోఁ గోపించురాజు గొల్వకు పాపపు దేశంబు సొరకు, పదిలము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! రూఢీ చేసి మాట్లాడిన తరువాత అబద్ధములు పలుకరాదు. సహాయముగా ఉండు బంధువులను నిందించరాదు. కోపస్వభావముగల రాజును సేవించరాదు. పాపాత్ములుండెడి దేశమునందు నివశించరాదు, ఇవి తగని పనులు కనుక ఈ విషయములందు జాగ్రత్త అవసరమని భావం. వెలయాలు సేయు బాసలు వెలయఁగ నగసాలి పొందు, వెలమల చెలిమిన్ గలలోఁన గన్న కలిమియు, విలసితముగ నమ్మరాదు వినరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: వేశ్య ప్రమాణములను నమ్మదు. స్వర్ణపు వృత్తివారి స్నేహము చేయవద్దు. వెలమదొరల వెంట ఉండవద్దు. కలలో చూచిన సంపద రాదు. ఎప్పుడు కూడా తన స్వశక్తితో ఆలోచించి పనులు పూర్తి చేసుకోవాలని భావము. క. కాముకుఁడు దనిసి విడిచిన కోమలిఁ బరవిటుడు గవయ గూడుట యెల్లన్ బ్రేమమునఁజెఱకుపిప్పికి జీమలు వెస మూఁగినట్లు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! ఒక విటుడు తృప్తియగునట్లుగా భోగించి విడచిన స్త్రీని, మరియొక విటుడు ఆ స్త్రీ కొరకు నిరీక్షించి, అనుభవింప కోరుట చెరకు నందు రసమును పూర్తిగా తీసివేసిన తర్వాత, ఆ పిప్పికై చీమల దండు ముసురుకున్నట్లు ఉండును కదా! అని భావం. పరసతి కూటమిఁగోరకు పరధనముగల కాసపడకు పరునెంచకుమీ, సరిగాని గోష్ఠి సేయకు, సిరిచెడిఁజుట్టంబుకడకుఁజేరకు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఓ సుమతీ! లోకములో పరస్త్రీలు కామించు కోరిక కోరవద్దు. ఇతరుల సంపదలను కోరవద్దు. ఇతరుల తప్పులనెంచవద్దు. మంచిది కాని సంభాషణనమును, సరితూగని వారితో స్నేహమును చేయకుము. సంపద పోయినపుడు దుఃఖించుచూ తన బంధువుల కడకు వెళ్ళవద్దు. అందుచే ఆపదలు కలుగును. సుమతీ శతకము (Sumathi Satakam) - ఆడియో బుక్ కోసం ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.

ఆధారము: State Council Of Educational Research And Training, Telangana